7-10-2020, 9:36 GMT+7

Nồng nàn cao nguyên

Nam Tây Nguyên vào Thu. Mây la đà theo điệp trùng núi non ôm lấy những buôn làng, con suối Dà P’Lah dưới chân núi Langbiang mát xanh hơn. Và những bước chân lữ khách háo hức về miền xanh thẳm, về với văn hóa bản địa Nam Tây Nguyên, cùng hòa khúc Airay nồng nàn…
 

Không hẹn trước, tôi tìm về buôn đồng bào Lạch dưới chân núi Mẹ Langbiang (huyện Lạc Dương, Lâm Đồng) vào đêm thu. Đó là buôn làng được nhiều người gọi là “miền rượu ngon, gái đẹp”. Ngọn lửa rừng đã rực cháy. Tiếng chiêng, tiếng cồng vút lên tận đỉnh núi. Những chàng trai, cô gái của buôn Lạch dặt dìu quý khách vào vòng xoang. Những câu yal yau, tam pơt tuôn trào trong men rừng ngất ngây, đêm hội bắt đầu…

Cây nêu linh thiêng được dựng lên, rượu cần đã được bày biện theo khuôn phép của Yàng; những chàng trai, cô gái miền sơn cước đã xôm tụ, tiếng tù và khai hội của già Krajan Plin vang vọng. “Này tôi mời gọi hỡi thần linh/ Khui rượu cần tôi mời nếm thử/ Rượu cần ngon tôi mời thần uống...”. Thủ tục xin phép thần linh vừa dứt, các điệu chiêng mừng khách quý, mừng ngày hội mùa, tiếng chiêng drênh gọi mưa… tấu lên thổn thức.

Rượu cần ở Tây Nguyên có từ khi nào, chắc không còn ai nhớ?! - “Có lẽ không ai biết, trong sử thi đã có rồi mà”, già K’Plin nói. Lúc đầu người ta không biết hút, chỉ vắt thứ nước trắng đục từ men rừng để uống làm con người lâng lâng, bay bổng. Sau đó, thần Nhím mới bày cho cách uống bằng ống tre. Vì thế, người Tây Nguyên có tục lệ, trước khi uống rượu cần đều mời Yàng, mời thần Nhím uống trước”, K’Plin cho hay.

Tôi may mắn được đến xứ này vào mùa hội, được chiêm nghiệm thứ men rừng Langbiang và ngả nghiêng cùng sơn nữ trong đêm nồng nàn cao nguyên. Ngồi vít cần rượu cùng sơn nữ Cil Rilin, bổng nhớ đến câu thơ ai đó đã viết: Ta vin cần uống núi rừng thiêng/ Em múc trăng vàng về tan đáy rượu/ Giọt mắt hòa vào men chuếnh choáng/ Tôi chìm trong hương tóc trăng em...

Để có ché rượu cần thơm nồng, dịu ngọt, uống vào lòng người nhẹ tênh cũng lắm công phu. Ngồi cạnh tôi, chị Sara, vợ K’Plin gật gù, phụ nữ ở đây phần đông đều biết làm rượu cần. Các loại gạo, nếp, bắp... đều làm được rượu. Nhưng, rượu cần thương hiệu Langbiang có bí quyết riêng. Chính lúa rẫy và men rừng (làm từ một số loại lá, vỏ, rễ và cây rừng - có tên) đã tạo ra mùi hương đặc trưng. Rượu cần Langbiang say mà tỉnh, bồng bềnh như sương núi.
Theo nhiều già làng ở đây, ngày xưa làm rượu cần rất kỳ công. Trước khi làm rượu phải kiêng “chuyện vợ chồng”, lúc nào thân thể khỏe mạnh, sạch sẽ mới làm. Người lạ không được vào nơi ủ rượu, không thì rượu sẽ chua. Cái nắp ché cũng là sự công phu, được làm từ tro với nước. Khi rượu đến độ chín, hương thơm tỏa khắp nhà dài… Mới đây, rượu cần Langbiang đã được cấp nhãn hiệu sở hữu trí tuệ.

Có thể nói, văn hóa rượu cần đã ăn sâu vào tên đất, tên buôn và tâm thức của những người con núi rừng Tây Nguyên huyền thoại. Rượu cần là “thức uống tâm linh”, uống giữa đại ngàn và sống trong không gian văn hóa của lễ hội.

Ánh trăng nhạt dần, chỉ còn huyền ảo dáng núi Langbiang như bộ ngực sơn nữ căng tròn. Tôi mung lung về miền hư ảo… Quả thật, không chỉ trong huyền tích mà ngay trong không gian hiện hữu này, những cô gái bộ tộc Lạch thật lạ, như những con chim C’rao núi rừng Nam Tây Nguyên. “Con gái ở đây mũi cao, mắt cong và sâu, dáng mỹ miều… giống nữ thần Apsara trong truyền thuyết. Có thể, đó là sự “giao thoa” thời Chăm Pa, một số người dòng dõi hoàng tộc đã lên xứ này?!”, già K’Plin gợi mở.

Nào sơn nữ Cil Rilin, Cil Dalin, Krajan Pheny, Krajan Loen (lọt vào vòng bán kết cuộc thi hoa hậu các dân tộc Việt Nam 2011) và hoa hậu miền sơn cước 2007 Krajan Jut Jui… những bông hoa rừng nguyên sơ, hoang dã. Có lẽ, không nơi nào phụ nữ có đôi mắt, sống mũi và dáng đẹp như thế. Đáng tiếc, giờ họ ít khi mang gùi để thấy rõ khuôn ngực căng tròn, đầy đặn!

Địa chí Lâm Đồng có nhắc đến “dấu vết” tiếp xúc giữa người Lạch với nền văn hóa Chăm Pa khá đậm nét. Văn hóa Chăm Pa đã mang đến cho các cư dân Nam Tây Nguyên nghề làm lúa nước, phá vỡ dần tính bền vững của tổ chức xã hội cổ truyền theo làng khép kín. Trong nhiều truyện cổ có nhắc đến cuộc hôn nhân đầy trắc trở, nhưng diễm tình giữa chàng Choi (K’Ho) và công chúa Chăm Nai Tơlui, hay cuộc hôn nhân vì liên minh quân sự giữa K’Bùng với công chúa Hé (Chăm)…

Ngoài cái lý của sự giao thoa, có lẽ, với không gian khoáng đạt đại ngàn; miền Nam Tây Nguyên thơ mộng, huyền ảo cũng tạo cho những người con núi rừng nét đẹp hoang dã, thân thiện. Hiện, trong sử liệu Lâm Đồng còn lưu giữ nhiều bức ảnh đen trắng tuyệt đẹp về sơn nữ Lạch buông lơi ngực trần tròn mọng, những cụ bà giữ tục “cà răng, căng tai”... Ngày nay, tục để ngực trần của sơn nữ không còn nữa, nhưng vẻ mặn mà của những đóa hoa rừng Langbiang vẫn đầy hấp lực. Nhan sắc hồn nhiên, đủ để những chàng trai một lần chếnh choáng hương rượu cần… mà quên lối về.

Đỉnh Langbiang bồng bềnh trong sương khuya. Tôi cũng đã ngất ngây trong hương nồng rượu cần, đắm đuối với vẻ đẹp hoang dã của sơn nữ vai trần, bí ẩn và phiêu du dưới ánh mùa thu huyền diệu.

MAI VĂN BẢO
Video
.
.
.
.
Trung tâm lưu trư QG IV